Ελληνική Κλασσική Παιδεία

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από ένα, δυστυχώς ακόμα επίκαιρο, δοκίμιο του καθηγητή της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ι. Θ. Κακριδή (1901-1981) που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Αρχείον Φιλοσοφίας και Θεωρίας των Επιστημών το 1936, με θέμα την Ελληνική κλασσική παιδεία. Η τραγική του επικαιρότητα γίνεται ακόμη πιο έντονη αν συνυπολογίσουμε το γεγονός μιας ακόμα “ εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης” η οποία θα εγγραφεί στο βιογραφικό ενός ακόμα πολιτικού, αλλά, πιθανόν, δεν θα έχει κανένα αντίκρυσμα στην ποιότητα του εκπαιδευτικού μας συστήματος.

Που λοιπόν βρίσκεται η απόλυτη αξία του αρχαίου ελληνικού κόσμου, που θα μας υποχρεώσει να ορίσουμε αυτόν και όχι άλλον ως βάση της ανθρωπιστικής μας μόρφωσης;

Κανένας λαός δεν αγάπησε και δεν επίστεψε τόσο στον άνθρωπο όσο ο αρχαίος ελληνικός. Τον άνθρωπο, που δεν είναι μόνο σώμα ούτε πάλι ψυχή μόνο. Που το σώμα δεν απαρνιέται για να σώσει τάχα την ψυχή, ούτε πάλει πουλάει την ψυχή του για την αποκλειστική χαρά του κορμιού, μόνο παλεύει να χαρεί τις ευτυχίες και του κορμιού και της ψυχής σε μιαν όσο γίνεται πιο τέλεια αρμονία. Η ξεχωριστή μορφωτική δύναμη του ελληνικού κόσμου βρίσκεται σε αυτή την ανθρωπολατρεία, σ’ αυτή την απέραντη αισιοδοξία, ότι ο άνθρωπος αξίζει, όχι τόσο γι’ αυτό που είναι, όσο γι’ αυτό που πρέπει και μπορεί να γίνει.

Κανένας λαός δεν έζησε και δεν επάλεψε πιο δυνατά για το μυθικό άνθρωπο όσο ο αρχαίος ελληνικός. Όταν λέω μυθικός άνθρωπος, δεν εννοώ τις μορφές της αρχαίας μυθολογίας μόνο, όσο κι αν αυτές περισσότερο από κάθε άλλη ενσάρκωσαν τα ελληνικά ιδανικά. Εννοώ κάθε μορφή, που μια ψυχή δυνατή τη ζει και τη ζωντανεύει για να κλείσει μέσα της τις πιο βαθειές λαχτάρες και πίστες. Αν τις λαχτάρες αυτές και τις πίστες τις ενσαρκώσει σ’ ενός θεού τη μορφή, σ’ ενός ήρωα ή σ’ ενός προσώπου που έζησε πραγματικά, είναι εντελώς αδιάφορα. Το ίδιο αδιάφορο είναι αν η μυθική μορφή, που φτάνει να εκφραστεί, εκφράζεται με το λόγο ή με το χρώμα ή με τον πηλό ή με το μάρμαρο.

Μυθικές μορφές ανθρώπων δεν είναι μονάχα οι ήρωες, ένας Αχιλλέας, ένας Οδυσσέας, μια Ελένη, μια Ανδρομάχη, μια Ναυσικά. Είναι οι ολύμπιοι θεοί, η Αθηνά, ο Δίας, ο Απόλλωνας…, όπως τους πλάθουν οι μεγάλες ψυχές των παλιών Ελλήνων ποιητών. Μυθικές μορφές στον Πίνδαρο δε θα πούμε μονάχα τον Πέλοπα, τον Ίαμο, τον Περσέα. Θα πούμε και τους θνητούς νέους, τους νικητές των μεγάλων γυμνικών αγώνων, που ύμνησε ο ποιητής προικίζοντας το σώμα τους και το πνεύμα τους με τις πιο ακριβές χάρες, που οραματιζόταν η δική του ψυχή. Μυθική μορφή είναι κι ο  Περικλής, όπως παρουσιάζεται στο Θουκυδίδη, ο Κύρος στον Ξενοφώντα, ο Ευαγόρας στον Ισοκράτη. Μυθικός είναι κι ο πλατωνικός Σωκράτης, μυθικά και τα άλλα πρόσωπα των πλατωνικών διαλόγων, να πούμε οι νέοι, που καθώς τους πλησιάζει και τους μιλάει ο Σωκράτης, νιώθουν να ξυπνούν μέσα τους ανησυχίες ασίγαστες, ένας Χαρμίδης, ένας Λύσις, ένας Αλκιβιάδης. Μυθική μορφή είναι και ο στρατηγός του Αρχίλοχου που μπορεί να του λείπει το μπόι, όμως πατάει στέρεα στη γη και είναι γεμάτος καρδιά και πίστη. Μυθικές οι κόρες που τραγουδάει η Σαπφώ, μυθική η Βακχίδα, η φιλενάδα της Ήριννας, όπως την παρουσιάζουν τα επιγράμματα της ποιήτριας και οι λίγοι στίχοι της Ηλακάτης της, που μας σώθηκαν. Μυθικές μορφές οι νεκροί των επιτύμβιων επιγραμμάτων των Ελλήνων που σκοτώθηκαν πολεμώντας τους Πέρσες:

Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδεμονίοις, ὅτι τῇδε κείμεθα τοῖς κείνων ρήμασι πειθόμενοι.

Μυθικός είναι κάθε «παῖς καλός» ζωγραφισμένος πάνω σε αγγείο. Μυθικές μορφές ανθρώπων είναι οι αρχαϊκές κόρες της Αθηνάς, είναι και το θαυμάσιο κεφάλι του εφήβου πάνω στην Ακρόπολη, οι αθηναίοι πολίτες, που παρουσιάζονται πάνω στη ζωφόρο του Παρθενώνα να παίρνουν μέρος στην παναθηναϊκή πομπή. Είναι η Ηγησώ πάνω στου τάφου της αναστημένη το ανάγλυφο, ο Δεξίλεως, οι νέοι των αρχαϊκών αττικών αναγλύφων…

Περισσότερο από κάθε άλλο λαό ο αρχαίος ελληνικός καταφάσκει τον άνθρωπο, τον πιστεύει δυνατό όχι ν’ απαρνηθεί τον εαυτό του, αλλά να τον ξεπεράσει. Κι’ από την εξαίσια αυτή πίστη κινημένος πλάθει πλήθος μυστικές μορφές με το λόγο και με τη σμίλη και με το πινέλο, μορφές που παλεύουν για να τελειώσει, μορφές πλαστικές, ζωντανές, αναστημένες πάνω στο μάρμαρο, στο απλό αγγειογράφημα, στο στίχο μέσα, στο ιστορικό έργο, στο φιλοσοφικό διάλογο. Μέσα στους λαούς, είπαν, ο Έλληνας στάθηκε ανθρωποπλάστης…

Στη φυγόμυθη εποχή, όπως αυτή που περνάμε σήμερα, η αρχαία δημιουργία είναι ένα μορφωτικό αγαθό αναντικατάστατο. Την πίστη στο δικό της μυθικό άνθρωπο, αυτή δε ζητάμε να μας τη χαρίσει· να μας βοηθήσει όμως να κερδίσουμε ξανά την πίστη σ’ έναν μύθο ανθρώπου, να μάθουμε και πάλι να πονούμε για την τελείωσή μας, αυτό είναι που θέλουμε. Αναρίθμητες είναι οι μορφές της νεοελληνικής ιστορίας, που θα ήταν άξιες να τις λατρέψουμε μυθικά. Στο κάτω κάτω δεν έχει καμία σημασία, ποιο πρόσωπο θα γίνει φορέας του νεοελληνικού μυθικού ανθρώπου. Η μυθική αξία ενός προσώπου δε βρίσκεται σε αναγκαία εξάρτηση με την αξία που είχε το πρόσωπο αυτό μέσα στην ιστορία. Ο ιστορικός Αχιλλέας, αν έζησε ποτέ στη Φθία ή κάπου αλλού, μπορεί και να ήταν ένας ασήμαντος βασιλιάς. Τι σημαίνει; Χαρά σ’ αυτόν, που ένας Όμηρος έδωσε το δικό του, του Αχιλλέα τ’ όνομα στο μυθικό άνθρωπο, όπως τον είχε ζήσει η μεγάλη του ψυχή. Του ιστορικού Αχιλλέα τα έργα και τα λόγια θα έσβησαν από τη θύμηση των ανθρώπων μέσα σε μια, το πολύ δυο γενιές· όμως του μυθικού Αχιλλέα η μορφή φωτίζει τον κόσμο τριάντα αιώνες τώρα και δε θα σβήσει ποτέ.

Ο νέος άνθρωπος που μπαίνει στη ζωή, αγνός κι αδιάφθορος καθώς είναι, δεν μπορεί παρά θα κλείνει στην ψυχή του το μύθο ενός ανθρώπου καλύτερου. Όμως είναι φυσικό να μην έχει και τόσην αντοχή, όση χρειάζεται για να κράτήσει το μύθο αυτό αλώβητο μπροστά στη σκληρότητα της ζωής. Το πιο μεγάλο στήριγμα τέτοιες ώρες θα του σταθεί η πίστη του αρχαίου Έλληνα στον άνθρωπο. Εδώ βρίσκεται η δικαίωση της κλασσικής παιδείας. Η κλασσική παιδεία δε ζητάει να ασκήσει μια ειδική ικανότητα του ανθρώπου, όπως να πούμε τα μαθηματικά ασκούν το λογικό. Ο κύριος σκοπός τουλάχιστο δεν είναι μια τέτοια εξάσκηση. Εκείνο που θέλει είναι να φέρει το νέο σ’ επαφή με ένα πλήθος ψυχές δυνατές και μεγάλες και έτσι να του δυναμώσει τη χαρά και την πίστη στον άνθρωπο κι ακόμα να κρατήσει ζωντανό  μπροστά του το όραμα ενός μυθικού ανθρώπου, αν είναι η ζωή του νέου αυτού να έχει κάποιο σκοπό και να μην παραδέρνει ακυβέρνητη, χωρίς να ξέρει για πού τραβάει.

Ότι ένα έθνος έχει ανάγκη, για να μπορέσει να ζήσει, να εκμεταλλευτεί τις πλουτοπαραγωγικές του πηγές και γι’ αυτό θα κοιτάξει να μορφώσει ένα μέρος από τους πολίτες του σε γεωργικά και άλλα πραχτικά σχολεία, είναι βέβαιο. Κι όμως αν είναι σωστό, ότι πέρα από τη ζωική διατήρηση υπάρχουν και ανάγκες της ψυχής το ίδιο, αν όχι πιο έντονες, κι ακόμα ότι μοναχά αν οι ανάγκες αυτές εκπληρωθούν μπορεί το άτομο να ολοκληρωθεί· αν είναι σωστό, ότι πάνω από τον οικονομικό άνθρωπο στέκει ο άνθρωπος σαν άνθρωπος, όχι μονάχα σώμα, αλλά και ψυχή και πνεύμα, τότε είναι φανερό, ότι μια εθνική παιδεία δε μπορεί να στηριχτεί σε πραχτικές σχολές μονάχα. Κι αν είναι αλήθεια, που κανείς άλλωστε δεν την αμφισβητεί, ότι η Ελλάδα χρειάζεται ανθρώπους που να ξέρουν καλά να δουλέψουν τη γη της, να εκμεταλλευτούν τα δάση και τις θάλασσες και τα ποτάμια της, γι’ αυτόν που βλέπει κάπως πιο βαθιά και πιο μακριά υπάρχει μια άλλη πιο μεγάλη αλήθεια· η Ελλάδα διψάει για ανθρώπους, που να αγαπήσουν και να πονέσουν όχι πια την ύλη της, αλλά την ψυχή της, όχι τη γη της αλλά τον άνθρωπό της, προπαντός το νέο της άνθρωπο. Περισσότερο από κάθε τι έχουμε ανάγκη από φωτισμένους δασκάλους, δασκάλους που θα έχουν αγαπήσει τον άνθρωπο κι ακόμα ζήσει μέσα τους πρώτα τη σημασία της ελληνικής παιδείας και που θα θελήσουν να θεμελιώσουν ύστερα ένα νεοελληνικό γυμνάσιο πραγματικά ανθρωπιστικό.

http://feltor.wordpress.com/